***

NATO, gücün tümenlerle, savaş başlıklarıyla ve endüstriyel üretimle ölçüldüğü bir dünyada kurulmuştu. Bu aritmetik, evvel Soğuk Savaş sırasında ve sonrasında Batı anlatısının askeri ve ekonomik üstünlüğünün tartışmasız görüldüğü tek kutuplu devirde, yetmiş yıldan fazla bir müddet geçerliliğini korudu. 21. yüzyıl ise bu şartları aksine çevirdi. Evvelki yazılarımda teknopolar dünya olarak kavramsallaştırdığım yeni sistemde, memleketler arası rekabetin belirleyici ögeleri; hesaplama gücü, data, yapay zeka modelleri ve bunlardan akan anlatılardır. Bu süreçte egemenliğin kendisi de tekrar tanımlanmaktadır. Egemenlik artık sadece toprak üzerindeki denetimi söz etmiyor; bilgi, algoritmalar ve altyapılar üzerinde zorlama yahut taviz olmadan karar alma kapasitesine, yani bir devletin çağdaş karar alma süreçlerinin dayandığı algoritma, data ve hesaplama gücünü yönetebilmesi yeteneğine karşılık geliyor.

Klasik caydırıcılık mantığı sebep aşınıyor?

NATO, bu dönüşümün merkezinde yer alırken kuruluş kodları ve 21. yüzyılın gerçekleri arasındaki uyumsuzlukla yüzleşiyor. İttifak konvansiyonel askeri kapasitesini sürdürüyor, lakin çaba bu kapasitenin gerekli fakat yetersiz kaldığı ve caydırıcılığın klasik mantığının üç noktada aşındığı bir alana kayıyor. Birinci olarak akın yüzeyi, silahlı atak eşiğinin altında kalmaya devam ederken altyapısal bir nitelik kazanıyor. Kızıldeniz’deki denizaltı kablo ağları bunun en açık örneği olarak öne çıkıyor. Bu koridordan geçen fiberoptik kablolar, Avrupa ve Asya arasındaki bilgi kapasitesinin büyük çoğunluğunu taşıyor. Bunları kesen ya da fonksiyonunu bozan bir düşman, tek bir kurşun sıkmadan üç kıtada finansal takası, buluta dayalı ticareti ve lojistiği felç edebilir ve hasarı bir gemi çapasının ya da sismik bir faaliyetin arkasına gizleyebilir.

İkinci ve daha sessiz olan faktör ise epistemik bağımlılık. Şayet bir devletin algoritmaları, modelleri ve hesaplama gücü dışarıdan denetim ediliyorsa, o devletin ürettiği bilgi de dışarıdan denetim ediliyor manasına gelir. Bu bağımlılık, rastgele bir güç ya da donanım bağımlılığından daha sinsidir zira görünmez bir formda işler. Bir devlet kendi verisini diğer bir devletin algoritması aracılığıyla yorumladığında, o data üzerindeki egemenlik el değiştirmiş ve yabancı varsayımlar sessizce ulusal kararların içine işlenmiş demektir. Ödünç alınmış modellerle caydırıcılık inşa etmeye yeltenen bir ittifak, bertaraf etmekle yükümlü olduğu tehlikeyi kendi gözleriyle göremeyebilir.

Üçüncüsü ise kurumsal reaksiyonun kısmi tabiatıdır. NATO, 2016 Varşova Zirvesi’nde siber uzayı operasyonel bir alan olarak tanımış ve birinci yapay zeka stratejisini 2021’de kabul ederek bu stratejiyi 2024 Washington Zirvesi’nde üretken modellerin asimetrik tehditlerine karşı test ve doğrulamaya odaklanarak revize etmiştir. Normatif bir çerçeveden operasyonel bir doktrine gerçek ilerleyen bu evrim gereklidir, lakin dijital altyapının tamamına yayılan bir sıkıntıyla şimdi orantılı seviyede değildir.

Teknoloji tüketicisi tuzağı

Daha derin kırılma sınırı, ittifakın iç yapısından geçmektedir. 32 müttefik teknolojik kapasitede derece değil, cins açısından ayrışmaktadır. Kimileri üretici ve standart belirleyiciyken, öbürleri başka yerlerde tasarlanmış ve yönetilen teknolojilerin yapısal tüketicileridir. Modellerdeki, bulut sistemlerindeki ve data idaresindeki ayrışma, sırf teknik sistemleri değil kolektif savunmanın dayandığı ortak durumsal farkındalığı da parçalamaktadır. Bu nedenle bu savunmanın güvenilirliği, en güçlü üyeyle değil, en kırılgan dijital temasla ölçülmektedir. Bu iç asimetri, global tedarik nizamının geometrisiyle daha da keskinleşmektedir. En gelişmiş yarı iletkenler hudutlu sayıda merkezde üretilmekte ve ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından Aralık 2025’te başlatılan Pax Silica teşebbüsü, bu tedarik geometrisini jeopolitik bir hiyerarşiye dönüştürerek, teknolojik iş birliğini devletleri katmanlara ayıran bir filtreleme düzeneğine çevirmektedir. On bir devlet kurucu bildirgeyi imzalamış, bir NATO müttefiki olan Türkiye ise birinci çembere dahil edilmemiştir. Dışlanan bir müttefik olarak Türkiye kabul edilmeyi beklemek yerine hâkim bir kapasite inşa etmek için çalışmaya başlamıştır.

13 Haziran 2026’da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından açıklanan ve 2026-2030 yılları arasını kapsayan Yapay Zeka Eylem Planı, bu iradeyi dört stratejik lens ile somutlaştırmaktadır: “Fark Et, İstifade Et, Üret ve Yönet”. Planın gerçek yükü ekonomik bir bilançodan okunamaz, evvelki yazılarımızda dijital otonominin kilit taşı olarak ortaya koyulan ve varlık, pratik ve dayanıklılık olarak birbiriyle bağlantılı üç sütuna dayanan bilişsel diplomasi çerçevesi üzerinden tam olarak okunabilir hale gelmektedir. Bu üçlü çerçeveden okunduğunda plan, kendini bir devletin bu üç sütunu birebir anda operasyonel hale getirmeye yönelik birinci sürdürülebilir teşebbüsü olarak ortaya koymaktadır.

Varlık, bilişsel alanın kasıtlı bir işgalidir. Bir devletin anlatısının ve kıymetlerinin, global kamuoyunun formlandığı algoritmik olarak aracılık edilen ortak alanlar üzerinden yansıtılmasıdır. Kendi dil modelini inşa edemeyen bir devlet, dijital alanda kendi cümlelerini kuramaz, diğerlerinin kelam dizimini ve hasebiyle dünya görüşünü ödünç alır. TÜBİTAK öncülüğünde geliştirilen hükümran büyük dil modeli Bilge, bu manada bir mühendislik muvaffakiyetinden evvel, bir varlık aksiyonudur. Türk Devletleri Teşkilatı ile paydaşlık halinde Oğuz, Kıpçak ve Karluk dallarını kapsayan Büyük Türk Dili Modeli teşebbüsü, bu varlığı epistemik girişimciliğe uzatıyor ve bu coğrafya San Francisco’da ya da Shenzhen’de tasarlanan mimarilere teslim edilmeden evvel, Türk Dünyası için ortak bir bilişsel taban inşa ediyor. Türkiye, tıpkı biçimde OECD, Birleşmiş Milletler ve G20’de bir norm teşebbüsçüsü olarak hareket etme niyetinin sinyallerini vermiş, kendi ismine hazırlanan bir standardı kabul etmek yerine, insan merkezli bir standartta ısrar etmektedir.

Ulusal çıkarlar doğrultusunda inovasyon yapma, teknolojiyi devreye alma ve düzenlemeye yönelik günlük bir kapasiteyi tabir eden “pratik”, planın üretken ayaklarıyla desteklenmektedir. Bu üretken ayaklar, 2030 yılına kadar 1 gigawatt düzeyine yaklaşacak data merkezi kapasitesini, kamu yatırımlarının en az yüzde ikisinin yapay zekaya tahsis edilmesi taahhüdünü ve yerli teşebbüsleri global çapta ölçeklendirmeyi hedefleyen Ulusal Yapay Zeka Fonu’nu içermektedir.

Son olarak “dayanıklılık”, 81 ilde beş milyon vatandaşa ulaşmayı ve yüz bin uzman yetiştirmeyi hedefleyen ulusal okuryazarlık programı ile data egemenliğini koruma ederek kamu datalarını kullanıma sunan Ulusal Veri Kütüphanesi aracılığıyla en temel seviyede inşa edilmektedir. Bunlar şimdi elde edilmiş kazanımlardan fazla ortaya konulmuş maksatlar olsa da çizilen istikamet hayli nettir. Dahası, bu üç sütun basitçe yan yana dizilmekten fazla birbirine organik bir biçimde kenetlenmektedir.

Egemenliğe giden yol

Türkiye’nin NATO için tabir ettiği ikili mana tam olarak burada yatmaktadır. Türkiye, terörle gayretten Karadeniz ve Doğu Akdeniz’e kadar güney kanadına on yıllardır sunduğu katkılara artık üretici, norm belirleyici ve altyapı sağlayıcısı kimliğini de eklemektedir. Bunu yaparken bulut sistemlerine bağımlı komşularını felç edebilecek şoklara karşı bağışıklık kazanmakta ve Asya ile Avrupa arasında karasal bir dijital koridor fonksiyonu görerek, tehdit altındaki deniz geçiş noktalarına inançlı bir alternatif sunmaktadır.

Türkiye’nin sergilediği bu örnekten ittifakın bütününe uzanan temel prensip ilişkili egemenliktir. Yani ne otonom karar alma yetisini aşındıran mutlak bir bağımlılık ne de iş birliğinin sağladığı dayanıklılığı feda eden bir içe kapanıklık. Egemenliği, algoritmaları, data koridorlarını ve hesaplama mimarilerini yönetme kapasitesi olarak tekrar tanımlayabilen bir ittifak kendini geleceğe taşıyabilecektir. Teknopolar sistemde kendi inisiyatifini erkenden inşa eden devletlerin bunun karşılığını aldığının canlı bir delili olan Türkiye, ittifakı içeriden güçlendirecek yolu halihazırda tüm açıklığıyla göstermektedir.

[Prof. Dr. Erman Akıllı, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi ve SETA araştırmacısıdır.]

Makalelerdeki fikirler muharririne aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.

The post NATO’nun teknopolar dönüşümü ve Türkiye’nin kontaklı egemenlik vizyonu first appeared on Gaziantep Haber Merkezi - Dokunun Haberiniz Olsun Takipde Kalın.

ARNAVUTLUK, BEKTAŞİ DEVLETİNİN KURULMASINA MÜSAADE VERDİ

Arnavutluk Başbakanı Edi Rama’dan Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu üst seviye toplantıları öncesinde düzenlenen BM Geleceğin Doruğu diyalog toplantısında ilgi alımlı açıklamalar geldi. Başşehir Tiran’da hükümran ve bağımsız bir Bektaşi devleti kurmayı planladıklarını belirten Rama, kurmak istedikleri hâkim Bektaşi devletinin ılımlılık, müsamaha ve barış içinde bir ortada hayatı teşvik edeceğini söz etti.

Balkanlar’da küçük bir ülke olan Arnavutluk’un II. Dünya Savaşı sırasında Musevileri Nazilerden koruduğunu ve 3 yıl evvel Afganistan’da Taliban’ın iktidara gelmesinden sonra Afganlara sığınma sağladığını tabir eden Rama, “Arnavutlar, insanlığa olan sevgiyi somutlaştıran Rahibe Teresa’yı da dünyaya sunmuş olmaktan gurur duymaktadır. Kendisi bize, hepimiz büyük şeyler başaramasak da, büyük bir aşkla küçük şeyler başarabileceğimizi öğretmiştir. Bektaşi tarikatını, başkentimiz Tiran’da ılımlılık, müsamaha ve barış içinde bir ortada ömrün yeni merkezi olacak hâkim bir devlete dönüştürme planımıza ilham kaynağı olan şey de budur” dedi.

Arnavutluk Başbakanı Edi Rama

VATİKAN’DAKİ YAPILANMAYA MİSAL OLACAK

Arnavutluk’taki Dünya Bektaşiler Merkezi tarafından bahse ait yayınlanan açıklamada, yeni kurulacak Bektaşi devletinin Vatikan’a benzeri bir egemenliğe sahip olacağı, dini ve idari sıkıntıların Arnavutluk’tan bağımsız olarak yürüteceği söz edildi. Bağımsız ve hâkim bir Bektaşi devletini tanıma kararının tarihi bir adım olacağı vurgulanan açıklamada, “Vatandaşlık, yalnızca üst seviye din adamları ve devleti yöneten bireylere verilecek olup, liderlik Bektaşi lideri Baba Mondi ve dini ve idari faaliyetleri denetleyecek bir kurul tarafından yürütülecektir. Yeni devletin, dini liderliğin ötesinde hiçbir maksadı olmayacaktır” denildi.

ALKOL KULLANIMINA MÜSAADE VERİLECEK, BAYANLAR İSTEDİKLERİ ÜZERE GİYİNECEK

BEKTAŞİLER ARNAVUTLUK’TA MÜSLÜMAN NÜFUSUN YÜZDE 10’UNU OLUŞTURUYOR

Arnavutluk’ta Bektaşi tarikatının kökleri, 13 yüzyıl Osmanlı devrine dayanıyor. 2,4 milyon nüfusa sahip Arnavutluk’ta Müslümanlar, son nüfus sayımı datalarına nazaran nüfusun yaklaşık yüzde 50’sini oluşturuyor. 2023 yılı datalarına nazaran Bektaşiler ise Müslüman nüfusun yaklaşık yüzde 10’nunu teşkil ediyor.

The post Avrupa’da istikrarları sarsacak karar! Arnavutluk’ta Bektaşi Devleti kuruluyor first appeared on Gaziantep Haber Merkezi - Dokunun Haberiniz Olsun Takipde Kalın.