***

Küresel salgın ile Rusya-Ukrayna Savaşı’ndan sonra ABD/İsrail-İran eksenli çatışma, çağdaş global ticaretin ne kadar kırılgan ve birbirine bağımlı bir ağ üzerine kurulu olduğunu açık biçimde tekrar ortaya koymuştur. Bölgesel nitelikte başlayan askeri tansiyon kısa müddette güç piyasaları, deniz nakliyeciliği, sigorta maliyetleri, besin güvenliği ve gelişmekte olan iktisatların dış finansman şartları üzerinde çok katmanlı bir baskı üretmiştir. Bu nedenle kelam konusu kriz, yalnız Orta Doğu merkezli bir güvenlik sorunu olarak değil, global ticaretin maliyet yapısını ve risk algısını dönüştüren bir jeoekonomik kırılma olarak değerlendirilmelidir.

Hürmüz Boğazı ve global ticaretin kırılganlığı

Krizin merkezinde Hürmüz Boğazı yer almaktadır. İran ile Umman ortasında uzanan bu dar deniz geçidi, global güç ticaretinin en değerli darboğazlarından biridir. Hürmüz üzerinden yalnızca ham petrol değil, birebir vakitte sıvılaştırılmış doğal gaz, rafine eserler, gübre ve gübre üretiminde kullanılan girdiler de taşınmaktadır. Bu nedenle Boğaz’daki her türlü aksama, petrol fiyatlarında süreksiz dalgalanmaların çok ötesinde sonuçlar doğurmaktadır. Birleşmiş Devletler Ticaret ve Kalkınma Örgütünün değerlendirmelerine nazaran Hürmüz, global deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin yaklaşık dörtte birini ve değerli ölçüde LNG ile gübre ticaretini taşımaktadır. Münasebetiyle burada oluşan risk, üretim zincirinin güç, tarım, sanayi ve lojistik halkalarına birebir anda yansımaktadır.

Çatışmanın en görünür tesiri güç fiyatları üzerinden ortaya çıkmıştır. Dünya Bankası, 2026 yılında ortalama güç fiyatlarını üst istikametli olarak besbelli bir artışla güncellemiş, Brent petrol fiyatının yıl ortalamasına ait varsayımlarını üst taraflı revize etmiştir. Bu tablo, güç ithalatçısı ekonomiler için cari açık, enflasyon ve üretim maliyeti baskısı, güç ihracatçısı alternatif üreticiler açısından ise, süreksiz gelir artışı manasına gelmektedir. Lakin global ticaret açısından asıl sorun, fiyat artışının kendisinden fazla fiyatların hangi düzeyde istikrar kazanacağının öngörülememesidir. Firmalar, güç maliyetlerini hesaplayamadıklarında yatırım, üretim ve sevkiyat kararlarını ertelemekte bu da ticaret hacminin yavaşlamasına yol açmaktadır.

Bu süreç, “belirsizlik maliyeti” kavramını global ticaretin merkezine yerleştirmiştir. Hürmüz Boğazı büsbütün kapalı olmasa dahi, geçiş güvenliğine ait kuşku, nakliyat maliyetlerini artırmaktadır. Gemilerin beklemesi, rota değiştirmesi, daha yüksek güvenlik tedbirleri alması yahut savaş riski sigortası yaptırmak zorunda kalması, ticaretin görünmeyen maliyetlerini büyütmektedir. Deniz nakliyeciliğinde savaş riski sigortasının tekrar fiyatlanması fiili bir ambargo kadar güçlü bir tesir yaratmaktadır. Maliyetlerdeki artış sevkiyatların ertelenmesine, ticari süreçlerin iptal edilmesine ve riskli güzergahların kullanım oranlarının azalmasına yol açmaktadır. Bu sonuçlar, çatışmanın petrol tankerlerinin yanı sıra global lojistik inancını gaye alan bir şoka dönüştürmektedir.

Enerji şokunun etkileri

Enerji piyasalarındaki tansiyon, besin ve tarım piyasalarına da dolaylı ama güçlü biçimde yansımaktadır. Doğalgaz ve güç maliyetleri, bilhassa azot bazlı gübre üretiminin temel belirleyicilerindendir. Dünya Bankası, 2026 yılında gübre fiyatlarında kayda kıymet artışlar beklemekte, üre fiyatlarındaki yükselişin ziraî üretim maliyetleri üzerinde önemli baskı oluşturacağını belirtmektedir. Birleşmiş Milletler’e bağlı Besin ve Tarım Örgütü de güç ve gübre maliyetlerindeki artışın, besin fiyatları üzerinde üst istikametli baskı oluşturduğunu vurgulamaktadır. Bu sorun, krizin toplumsal boyutunun en hassas noktasını temsil etmektedir. Zira güç fiyatlarındaki artış, sanayi maliyetlerini yükseltirken gübre fiyatlarındaki artış, besin arzını ve ziraî verimliliği tehdit etmektedir. Hasebiyle Hürmüz merkezli bir güvenlik sorunu, kısa müddette besin enflasyonu ve hasebiyle besin güvenliği sıkıntısına dönüşebilmektedir.

Çatışmanın bir öbür tesiri, tedarik zincirlerinin tertip biçiminde görülmektedir. Global salgın ile Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında esasen sorgulanmaya başlanan “tam vaktinde üretim” modeli, Hürmüz riskiyle daha kırılgan hale gelmiştir. Firmalar düşük stokla çalışma stratejisinin maliyet avantajını korumak ile kriz periyotlarında arz kesintisine uğrama riski ortasında tekrar tercih yapmak zorunda kalmaktadır. Bu bağlamda “tam zamanında” üretimden “risklere karşı stoklu” üretime yöneliş hızlanabilir. Lakin bu geçiş, daha fazla depo maliyeti, daha yüksek işletme sermayesi gereksinimi ve daha değerli tedarik manasına gelmektedir. Sonuçta global ticaretin ünite maliyeti kalıcı biçimde yükselme ihtimali bulunmaktadır.

Makroekonomik seviyede ise bu çatışma bilhassa enflasyon ve iktisadi büyüme üzerinde tesirli olmaktadır. Güç, navlun ve sigorta maliyetleri ithalat fiyatlarını yükselttiğinde, merkez bankalarının enflasyonla gayret alanı daralmaktadır. Bilhassa güç ithalatçısı gelişmekte olan ülkelerde kur baskısının, dış finansman maliyetlerinin ve cari açığın birebir anda artma riski bulunmaktadır. Dünya Bankası’nın global büyüme kestirimlerini aşağı istikametli yenilemesi, çatışmanın yalnız bölgesel bir risk olarak görülmediğini, global büyüme görünümünü de zayıflattığını göstermektedir. Bu tablo, borçluluk seviyesi yüksek ve dış finansmana bağımlı ekonomiler için daha kırılgan bir iktisadi ortam yaratmaktadır.

Gelişmekte olan ülkeler bu süreçten daha olumsuz etkilenmektedir. Afrika ve Güney Asya’daki güç ve besin ithalatçısı ekonomiler hem yüksek güç faturası hem gübre maliyetleri nedeniyle çift istikametli baskı altındadır. Bu ülkelerde kamu bütçeleri, sübvansiyon yükleri ve dış borç servis maliyetleri artarken, hane halklarının besin ve güç harcamalarına ayırdığı hisse da yükselmektedir. Böylelikle jeopolitik çatışmanın ticari tesirleri, toplumsal refah ve yoksulluk sıkıntılarıyla iç içe geçmektedir.

Türkiye’nin pozisyonu ve yeni jeoekonomik dengeler

Türkiye açısından bakıldığında, krizin temel yansıması güç ithalat faturası, enflasyon ve lojistik maliyetler üzerinden olacaktır. Petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artış, cari istikrar üzerinde baskı yaratmakta, akaryakıt ve üretim maliyetleri üzerinden enflasyonu beslemektedir. Ayrıyeten navlun ve sigorta maliyetlerindeki artış, ihracatçıların rekabet gücünü zayıflatmaktadır. Türkiye’nin Orta Doğu pazarlarıyla ticari bağlantıları, bölgesel talep daralması ve ödeme riskleri nedeniyle dolaylı biçimde etkilenmektedir.

Bölgesel ticaretin, Türkiye iktisadı için olumlu tesirleri de dikkati çekmektedir. Arz güvenliği açısından alternatif yol olarak jeo-stratejik bir pozisyonda olan Türkiye, Irak’tan gelen petrolün taşınması ve Suudi Arabistan ile başta tren yolu olmak üzere lojistik ağların inşası için kritik bir avantaja sahiptir. Bölge ülkelerinin Basra Körfezi’nin dışında ticari yol arayışları için Türkiye kıymetli bir stratejik ortak haline gelmiştir.

İran–ABD barış görüşmelerinde kaydedilen olumlu gelişmeler, tarafları genel bir çerçeve muahedesine şimdiye kadarki en yakın noktaya taşımıştır. Lakin iki taraftan gelen olumlu bildirilere karşın muahede şimdi katılaşmamış ve resmi olarak imzalanmamıştır. Yapılması planlanan muahedenin çok boyutlu yapısı, tarafların ortak bir yerde uzlaşmasını zorlaştırmaktadır.

Bu çatışma bir muahede ile sonlandırılmış görünse de bölgesel ve global bağlantılarda kalıcı sonuçlara yol açacaktır. Bu noktada Körfez ülkeleri güç ve mal ihracatında yeni stratejiler geliştirmek zorunda kalacaktır. İran’ın Hürmüz Boğazını istediği vakit kapatabileceğini göstermesi bölge ülkeleri için değerli bir tehdittir. Ayrıyeten geçtiğimiz ay ABD’nin petrol ihracatı açısından birinci sıraya gelmesi de yeni bir periyoda girildiğinin göstergesidir. Petrol fiyatlarındaki dalgalanma ve petrol arz istikrarı artık ABD merkezli bir eksene kaymaktadır. Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) OPEC’ten ayrılması da petrol ticareti ve siyasi münasebetler açısından orta ve uzun vadede yeni istikrarlar de doğuracaktır.

Sonuç olarak ABD/İsrail-İran eksenli çatışma, global ticaretin yalnızca üretim kapasitesine değil, inançlı geçiş yollarına, sigorta sistemine, güç arzına ve politik öngörülebilirliğe bağlı olduğunu göstermiştir. Hürmüz Boğazı’ndaki çatışma ortadan kalksa dahi firmalar ve devletler bu krizden sonra tedarik zincirlerini daha güvenlik odaklı yine tasarlama eğiliminde olacaktır. Bu nedenle jeopolitik istikrarsızlık artık süreksiz bir dışsal şok değil global ticaretin maliyetlerini, güzergahlarını ve stratejik önceliklerini yine belirleyen kalıcı bir öge haline gelmektedir.

[Doç. Dr. Taha Eğri, Kırklareli Üniversitesi İktisat Fakültesi Öğretim Üyesidir.]

Makalelerdeki fikirler müellifine aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.

The post ABD/İsrail-İran çatışması global ticareti tehdit ediyor first appeared on Gaziantep Haber Merkezi - Dokunun Haberiniz Olsun Takipde Kalın.

***

Stockholm merkezli Memleketler arası Barış Araştırmaları Enstitüsünün (SIPRI) yayınladığı son araştırmaya nazaran, global askeri harcamalar 2025 yılında yüzde 2,9 artarak, 2 bin 887 milyar dolara ulaşmıştır. Bu artış, askeri harcamalarda 11 yıldır süren kesintisiz yükselişi teyit etmektedir. Dünya genelindeki askeri harcamaların yüzde 58’inin Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Rusya, Almanya ve Hindistan tarafından yapıldığı görülmektedir. Süregelen Rusya-Ukrayna savaşı, Avrupa ülkelerinin güvenlik tasalarını perçinlemiş, yüzde 14 artışla 864 milyar dolara ulaşan Avrupa’nın askeri harcamaları rekor düzeylere ulaşmıştır. Öte yandan, 2025 yılında Lahey Doruğu’nda kabul edilen çerçeve ve ittifak içi yük paylaşımı baskıları doğrultusunda NATO üyesi ülkelerin toplam harcamasının bin 581 milyar dolarla, global harcamaların yüzde 55’ine tekabül ettiği de tespit edilmiştir.

Çatışmacı ve belgisiz güvenlik ortamı

Bu sayılar sırf bütçe artışını değil, devletlerin güvenlik algısındaki yapısal kırılmayı da göstermektedir. Kelam konusu artış eğiliminin art planında pek çok bölgesel ve kişisel faktörden bahsedilebilir:

Askeri modernizasyon eforları, süregelen çatışmalar ve tansiyonlar, ülkelerin artan tehdit algısı, sistemik belirsizlikler ve siyasi muğlaklıklar, savaşın niteliğindeki değişim. Lakin en temel münasebet olarak memleketler arası sistemin daha çatışmacı ve meçhul hale gelerek, mevcut güvenlik ortamının uzun vadeli kriz ve bölgesel çatışma ihtimalinin giderek somutlaştığı bir güvensizlik iklimine girmesi gösterilebilir. Bu durum, ülkeleri savunma mimarilerini güçlendirerek caydırıcılık kapasitelerini artırmaya, taarruzi kabiliyetlerini artırarak karşılıklı güvenlik ikilemini derinleştirmelerine ve nihayetinde uzun vadeli bir silahlanma döngüsüne sevk etmektedir.

Stratejik, teknolojik ve ekonomik düzlemlerde de bu eğilimi gerçek okumak gerekmektedir. Global aktörlerin güç rekabetleri savunma alanında da etkisini göstermekte, savunma planlamaları yapılırken yalnızca konvansiyonel yeteneklerin geliştirilmesi kâfi kalmamakta, bu da daha fazla bu alanda kaynak transferini elzem hale getirmektedir. Rusya-Ukrayna Savaşı ile mühimmat stokları, hava savunma sistemleri, zırhlı birlik kapasiteleri ve savunma endüstrisi kapasitesi tekrar stratejik öncelik haline gelmiş, Avrupa’yı gecikmiş bir onarıma iterek savunma yatırımlarının artırılmasına neden olmuştur. Benzeri bir etkiyi çatışma riskinin arttığı Hint-Pasifik ve hem savunma hem de bölgesel güç rekabetinin derinleştiği Orta Doğu’da da gözlemlemek mümkündür. Dahası çağdaş savaşın teknoloji merkezli icrası ve mühimmat tüketim suratı, ülkeleri daima savaşa hazırlıklı olmaya zorlayarak stok yenileme, tedarik zinciri güvenliği ve ortak üretim çizgilerinin genişletilmesi üzere tedbirleri almaya sevk etmektedir. Eğitim, bakım, yazılım güncellemeleri, mühimmat konfigürasyonları, data altyapısı geliştirilmesi ve entegrasyon maliyetleri üzere platform tedarikine ek yükler ise savunma bütçelerini büyütmektedir. Öte yandan, artık nitelik ve niceliksel manada kapasite inşası kâfi olmamakta, mevcut kapasitenin hibrit tehditlere, sabotajlara, siber hücumlara ve dezenformasyon faaliyetlerine sağlam kılınması ismine ifa edilen kritik altyapı, siber güvenlik ve savunma ile ilişkili yatırımların artması da bütçelerin kapsamını genişletmektedir.

Caydırıcılık mı sosyo-ekonomik bedel mi?

Ancak savunma harcamalarındaki artışın stratejik manası, sadece harcanan ölçüyle değil, bu kaynağın hangi kabiliyetlere yöneldiğiyle belirlenmektedir. Savunmaya ayrılan bütçelerin büyüklüğünden fazla, kaynakların niteliksel olarak neye harcandığı da bu nedenle bir öteki kıymetli parametredir. Şayet devletler hava savunmasına, mühimmat üretimine, lojistiğe, bakım-onarıma, yedek kesim kapasitesine, siber dayanıklılığa ve kritik altyapı müdafaasına yatırım yapıyorsa, bu daha çok savunmacı caydırıcılık üretmektedir. Ama kaynaklar uzun menzilli taarruz kapasitesine, ani baskın gücüne, ileri üslenmeye ve stratejik füze modernizasyonuna aktarılıyorsa, bu karşılıklı tehdit algısını besleyerek rakipler açısından çatışma riskini artırmaktadır.

Öte yandan, SIPRI bilgileri global savunma harcamalarının sivil iktisada tesirleri ve sosyo-ekonomik getirisi üzerine değerli bir bilgiyi de aktarmaktadır. Askeri harcamaların dünyanın Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYH) içindeki hissesinin 2024’te yüzde 2,4 iken 2025’te yüzde 2,5 olduğu, askeri harcamaların, 2025’te dünya genelinde kamu harcamalarının ortalama yüzde 6,9’una tekabül ettiği tespit edilmiştir. Askeri harcamaların artması ile mali alanı dar ülkelerde toplumsal bütçelerin direkt baskı altına girdiği görülmektedir. Burada bütçenin büyüklüğü kadar kompozisyonuna da kıymet atfetmekte yarar vardır. Savunma bütçesi ithal silah alımı, işçi sarfiyatı ve kısa vadeli stok desteği üzere tüketim odaklıysa sosyo-ekonomik getirisi sonlu kalmaktadır. Buna karşılık yerli sanayi, Ar-Ge, bakım-onarım, mühimmat üretimi, yedek modül kapasitesi ve nitelikli istihdam yaratan üretken bir modelse ekonomi üzerinde daha olumlu tesir doğurabilmektedir. Bu bağlamda Avrupa önümüzdeki devirde, toplumsal devlet modelinin savunma onarımı ile tıpkı anda finanse edilmesi konusunda değerli bir ikilemle karşı karşıya kalacaktır.

Silahlanma çağı ve Türkiye

Türkiye’nin savunma yatırımları ve bu konuda izlediği siyasa, bölgesel ölçekte askeri-politik bir tesir yaratmaktadır. Ticari bir faaliyetin ötesine geçerek, savunma ihracatının askeri diplomasi, stratejik angajman ve nüfuz projeksiyonu aracına dönüştüğü söylenebilir. Türkiye’nin insansız sistemler, bilhassa hava araçlarıyla yakaladığı ivme bunun en bariz göstergesidir. Çünkü, Türkiye’nin 2015-2019 yılları ortasındaki global silah ihracatındaki hissesi yüzde 0,8 iken, 2020-2024 yılları ortasındaki hissesi yüzde 1,7’ye yükselmiştir.

Türkiye’nin Afrika, Kafkasya, Orta Asya, Körfez ve Güneydoğu Asya’daki görünürlüğü kıymetli ölçüde artmıştır. Kelam konusu coğrafyalarda Türkiye’nin askeri nüfuz elde etmesi, dış siyaset iştiraklerini derinleştirmesi ve hareket alanı elde etmesi ile stratejik özerklik argümanını güçlendiren bölgesel bir aktöre evrilmesi savunma ihracatını ülkenin bölgesel güç siyasetinin merkezi araçlarından biri haline getirmesiyle pekişmiştir. Hakikaten, Afrika kıtasına yapılan savunma ihracatları ve askeri işbirlikleri, kıtada yer alan ülkelere NATO standartlarında yüksek teknolojiye erişim imkanı tanıdığı üzere, Batılı, Rus ve Çinli tedarik kanallarına alternatif bir üçüncü seçenek de sunmuştur.

Bu vesileyle Türkiye, savunma ihracatı yaptığı ülkelerle uzun vadeli bir güvenlik bağı inşa etmekte, süreklilik arz eden bir askeri- teknik bağ kurmakta, güvenlik tüketicisinden güvenlik sağlayıcı ve kapasite inşa edici bir ortağa evrilmektedir. Türkiye açısından bu tablo değerli bir güç çarpanı sunmaktadır. Lakin bu gücün kalıcı tesir üretmesi, ihracat muvaffakiyetinin teknolojik derinlik, diplomatik istikrar ve sürdürülebilir sanayi kapasitesiyle desteklenmesine bağlıdır. Stratejik amaçlarla uyumlu biçimde üretebilmek, sürdürebilmek ve siyasi tesire dönüştürebilmek stratejik ehemmiyet arz etmektedir.

[Sibel Düz, Siyaset, İktisat ve Toplum Araştırmaları Vakfında (SETA) savunma araştırmacısıdır.]

*Makalelerdeki fikirler müellifine aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.

The post SIPRI bilgileriyle global silahlanma eğilimleri ve Türkiye first appeared on Gaziantep Haber Merkezi - Dokunun Haberiniz Olsun Takipde Kalın.

NISA’dan yapılan yazılı açıklamada, memleketler arası ortaklarla işbirliği içinde yürütülen güvenlik operasyonlarında, Hirşabele’ye bağlı Hiraan ve Orta Şabele bölgelerinde örgüt lideri konumunda olan 4 kişinin ortalarında bulunduğu 23 militanın etkisiz hale getirildiği tabir edildi.

Açıklamada, Eş-Şebab üyesi militanların Hirşabele eyaletinde sivillere yönelik taarruzlar planladıkları belirtildi.

Operasyonların, NISA’nın istihbarat toplama ve tahlil çalışmaları sonucunda yapıldığı kaydedilen açıklamada, örgüt ögelerinin Hiiraan bölgesinde Maxas ilçesine bağlı yerleşim yerlerinde toplandığının tespit edildiği aktarıldı.

Açıklamada, operasyon sırasında Mustaf Caato olarak bilinen üst seviye bir başkanın etkisiz hale getirildiği, ayrıyeten Orta Şabelle bölgesindeki Maxa Said yerleşiminde öbür militanların da öldürüldüğü bildirildi.

Öte yandan, dün öğlenden sonra biten askeri operasyonlar kapsamında Hiraan bölgesinin Moqokori ilçesinde örgüt tarafından kullanılan ve sivillere taarruzların planlandığı bir merkezin de imha edildiği söz edildi.

Açıklamada, kelam konusu merkezin Hiraan bölgesinde halka yönelik atakları koordine eden kıymetli bir üs olduğu kaydedildi.

Güvenlik güçlerinin terörle gayret kapsamında operasyonlarını sürdürmeye kararlı olduğu vurgulanan açıklamada, halktan ülke güvenliğinin sağlanmasına katkıda bulunmaları istendi.

Somali‘de 2006 yılında ortaya çıkan Eş-Şebab, Somali hükümeti ile milletlerarası barış gücü ögelerine karşı uzun yıllardır taarruzlar düzenliyor.

Somali güvenlik güçleri, memleketler arası ortakların takviyesiyle 2022’den bu yana ülkenin orta ve güney bölgelerinde örgüte karşı geniş çaplı operasyonlar yürütüyor.

The post Somali’de Eş-Şebab üyesi 23 militan etkisiz hale getirildi first appeared on Gaziantep Haber Merkezi - Dokunun Haberiniz Olsun Takipde Kalın.

Husilerin Askeri Sözcüsü Yahya Seri, yaptığı açıklamada, İsrail‘in orta kısmında yer alan Yafa bölgesinde bir askeri gayeye “Filistin 2” isimli hipersonik füzeyle saldırdıklarını belirtti.

Saldırının maksadına ulaştığını tabir eden Seri, Gazze Şeridi’ne yönelik soykırımını durduruncaya kadar İsrail‘i maksat alan bu cins hücumlarına devam edeceklerini tekrarladı.

“SINIRLARA ULAŞMADAN İMHA EDİLDİ”

Öte yandan İsrail ordusundan yapılan yazılı açıklamada, gün içinde Yemen’den İsrail’e hakikat atılan bir füzenin ülke hudutlarına ulaşmadan imha edildiği duyuruldu.

Başta Tel Aviv olmak üzere İsrail’in orta kesitinde sirenler duyulurken, ordu açıklamasında, sirenlerin ülkenin orta kesitinde füzeyi imha eden savunma sisteminin modüllerinden korunması hedefiyle devreye alındığı kaydedildi.

İsrail acil yardım servisi Magen David Adom (Kızıl Davut Yıldızı) rastgele bir can kaybı yahut hasar bildiriminde bulunmadı.

The post Husiler İsrail’e hipersonik füze ile saldırdı first appeared on Gaziantep Haber Merkezi - Dokunun Haberiniz Olsun Takipde Kalın.