SIPRI bilgileriyle global silahlanma eğilimleri ve Türkiye

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfında (SETA) savunma araştırmacısı olan Sibel Düz, SIPRI raporu çerçevesinde global savunma harcamalarındaki yükselişin nedenlerini ve Türkiye’nin savunma endüstrisindeki stratejik pozisyonunu AA Tahlil için kaleme aldı.

***

Stockholm merkezli Memleketler arası Barış Araştırmaları Enstitüsünün (SIPRI) yayınladığı son araştırmaya nazaran, global askeri harcamalar 2025 yılında yüzde 2,9 artarak, 2 bin 887 milyar dolara ulaşmıştır. Bu artış, askeri harcamalarda 11 yıldır süren kesintisiz yükselişi teyit etmektedir. Dünya genelindeki askeri harcamaların yüzde 58’inin Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Rusya, Almanya ve Hindistan tarafından yapıldığı görülmektedir. Süregelen Rusya-Ukrayna savaşı, Avrupa ülkelerinin güvenlik tasalarını perçinlemiş, yüzde 14 artışla 864 milyar dolara ulaşan Avrupa’nın askeri harcamaları rekor düzeylere ulaşmıştır. Öte yandan, 2025 yılında Lahey Doruğu’nda kabul edilen çerçeve ve ittifak içi yük paylaşımı baskıları doğrultusunda NATO üyesi ülkelerin toplam harcamasının bin 581 milyar dolarla, global harcamaların yüzde 55’ine tekabül ettiği de tespit edilmiştir.

Çatışmacı ve belgisiz güvenlik ortamı

Bu sayılar sırf bütçe artışını değil, devletlerin güvenlik algısındaki yapısal kırılmayı da göstermektedir. Kelam konusu artış eğiliminin art planında pek çok bölgesel ve kişisel faktörden bahsedilebilir:

Askeri modernizasyon eforları, süregelen çatışmalar ve tansiyonlar, ülkelerin artan tehdit algısı, sistemik belirsizlikler ve siyasi muğlaklıklar, savaşın niteliğindeki değişim. Lakin en temel münasebet olarak memleketler arası sistemin daha çatışmacı ve meçhul hale gelerek, mevcut güvenlik ortamının uzun vadeli kriz ve bölgesel çatışma ihtimalinin giderek somutlaştığı bir güvensizlik iklimine girmesi gösterilebilir. Bu durum, ülkeleri savunma mimarilerini güçlendirerek caydırıcılık kapasitelerini artırmaya, taarruzi kabiliyetlerini artırarak karşılıklı güvenlik ikilemini derinleştirmelerine ve nihayetinde uzun vadeli bir silahlanma döngüsüne sevk etmektedir.

Stratejik, teknolojik ve ekonomik düzlemlerde de bu eğilimi gerçek okumak gerekmektedir. Global aktörlerin güç rekabetleri savunma alanında da etkisini göstermekte, savunma planlamaları yapılırken yalnızca konvansiyonel yeteneklerin geliştirilmesi kâfi kalmamakta, bu da daha fazla bu alanda kaynak transferini elzem hale getirmektedir. Rusya-Ukrayna Savaşı ile mühimmat stokları, hava savunma sistemleri, zırhlı birlik kapasiteleri ve savunma endüstrisi kapasitesi tekrar stratejik öncelik haline gelmiş, Avrupa’yı gecikmiş bir onarıma iterek savunma yatırımlarının artırılmasına neden olmuştur. Benzeri bir etkiyi çatışma riskinin arttığı Hint-Pasifik ve hem savunma hem de bölgesel güç rekabetinin derinleştiği Orta Doğu’da da gözlemlemek mümkündür. Dahası çağdaş savaşın teknoloji merkezli icrası ve mühimmat tüketim suratı, ülkeleri daima savaşa hazırlıklı olmaya zorlayarak stok yenileme, tedarik zinciri güvenliği ve ortak üretim çizgilerinin genişletilmesi üzere tedbirleri almaya sevk etmektedir. Eğitim, bakım, yazılım güncellemeleri, mühimmat konfigürasyonları, data altyapısı geliştirilmesi ve entegrasyon maliyetleri üzere platform tedarikine ek yükler ise savunma bütçelerini büyütmektedir. Öte yandan, artık nitelik ve niceliksel manada kapasite inşası kâfi olmamakta, mevcut kapasitenin hibrit tehditlere, sabotajlara, siber hücumlara ve dezenformasyon faaliyetlerine sağlam kılınması ismine ifa edilen kritik altyapı, siber güvenlik ve savunma ile ilişkili yatırımların artması da bütçelerin kapsamını genişletmektedir.

Caydırıcılık mı sosyo-ekonomik bedel mi?

Ancak savunma harcamalarındaki artışın stratejik manası, sadece harcanan ölçüyle değil, bu kaynağın hangi kabiliyetlere yöneldiğiyle belirlenmektedir. Savunmaya ayrılan bütçelerin büyüklüğünden fazla, kaynakların niteliksel olarak neye harcandığı da bu nedenle bir öteki kıymetli parametredir. Şayet devletler hava savunmasına, mühimmat üretimine, lojistiğe, bakım-onarıma, yedek kesim kapasitesine, siber dayanıklılığa ve kritik altyapı müdafaasına yatırım yapıyorsa, bu daha çok savunmacı caydırıcılık üretmektedir. Ama kaynaklar uzun menzilli taarruz kapasitesine, ani baskın gücüne, ileri üslenmeye ve stratejik füze modernizasyonuna aktarılıyorsa, bu karşılıklı tehdit algısını besleyerek rakipler açısından çatışma riskini artırmaktadır.

Öte yandan, SIPRI bilgileri global savunma harcamalarının sivil iktisada tesirleri ve sosyo-ekonomik getirisi üzerine değerli bir bilgiyi de aktarmaktadır. Askeri harcamaların dünyanın Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYH) içindeki hissesinin 2024’te yüzde 2,4 iken 2025’te yüzde 2,5 olduğu, askeri harcamaların, 2025’te dünya genelinde kamu harcamalarının ortalama yüzde 6,9’una tekabül ettiği tespit edilmiştir. Askeri harcamaların artması ile mali alanı dar ülkelerde toplumsal bütçelerin direkt baskı altına girdiği görülmektedir. Burada bütçenin büyüklüğü kadar kompozisyonuna da kıymet atfetmekte yarar vardır. Savunma bütçesi ithal silah alımı, işçi sarfiyatı ve kısa vadeli stok desteği üzere tüketim odaklıysa sosyo-ekonomik getirisi sonlu kalmaktadır. Buna karşılık yerli sanayi, Ar-Ge, bakım-onarım, mühimmat üretimi, yedek modül kapasitesi ve nitelikli istihdam yaratan üretken bir modelse ekonomi üzerinde daha olumlu tesir doğurabilmektedir. Bu bağlamda Avrupa önümüzdeki devirde, toplumsal devlet modelinin savunma onarımı ile tıpkı anda finanse edilmesi konusunda değerli bir ikilemle karşı karşıya kalacaktır.

Silahlanma çağı ve Türkiye

Türkiye’nin savunma yatırımları ve bu konuda izlediği siyasa, bölgesel ölçekte askeri-politik bir tesir yaratmaktadır. Ticari bir faaliyetin ötesine geçerek, savunma ihracatının askeri diplomasi, stratejik angajman ve nüfuz projeksiyonu aracına dönüştüğü söylenebilir. Türkiye’nin insansız sistemler, bilhassa hava araçlarıyla yakaladığı ivme bunun en bariz göstergesidir. Çünkü, Türkiye’nin 2015-2019 yılları ortasındaki global silah ihracatındaki hissesi yüzde 0,8 iken, 2020-2024 yılları ortasındaki hissesi yüzde 1,7’ye yükselmiştir.

Türkiye’nin Afrika, Kafkasya, Orta Asya, Körfez ve Güneydoğu Asya’daki görünürlüğü kıymetli ölçüde artmıştır. Kelam konusu coğrafyalarda Türkiye’nin askeri nüfuz elde etmesi, dış siyaset iştiraklerini derinleştirmesi ve hareket alanı elde etmesi ile stratejik özerklik argümanını güçlendiren bölgesel bir aktöre evrilmesi savunma ihracatını ülkenin bölgesel güç siyasetinin merkezi araçlarından biri haline getirmesiyle pekişmiştir. Hakikaten, Afrika kıtasına yapılan savunma ihracatları ve askeri işbirlikleri, kıtada yer alan ülkelere NATO standartlarında yüksek teknolojiye erişim imkanı tanıdığı üzere, Batılı, Rus ve Çinli tedarik kanallarına alternatif bir üçüncü seçenek de sunmuştur.

Bu vesileyle Türkiye, savunma ihracatı yaptığı ülkelerle uzun vadeli bir güvenlik bağı inşa etmekte, süreklilik arz eden bir askeri- teknik bağ kurmakta, güvenlik tüketicisinden güvenlik sağlayıcı ve kapasite inşa edici bir ortağa evrilmektedir. Türkiye açısından bu tablo değerli bir güç çarpanı sunmaktadır. Lakin bu gücün kalıcı tesir üretmesi, ihracat muvaffakiyetinin teknolojik derinlik, diplomatik istikrar ve sürdürülebilir sanayi kapasitesiyle desteklenmesine bağlıdır. Stratejik amaçlarla uyumlu biçimde üretebilmek, sürdürebilmek ve siyasi tesire dönüştürebilmek stratejik ehemmiyet arz etmektedir.

[Sibel Düz, Siyaset, İktisat ve Toplum Araştırmaları Vakfında (SETA) savunma araştırmacısıdır.]

*Makalelerdeki fikirler müellifine aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.